Ισλαμέι: Ένα αριστούργημα δεξιοτεχνίας και οριενταλισμού

Ο Μίλι Μπαλάκιρεφ θεωρείται σημαντική φυσιογνωμία για την κλασική μουσική, και κυρίως για την Εθνική Ρώσικη σχολή, καθώς υπήρξε ο εμπνευστής της «Ισχυρής Χούφτας», της Ομάδας των Πέντε που στις τελευταίες δεκαετίες του δέκατου ένατου αιώνα άφησε ένα αδρό αποτύπωμα στην παγκόσμια μουσική σκηνή. Ιδιόρρυθμη και αντιφατική προσωπικότητα με μεγάλη πιανιστική δεξιοτεχνία, ελεφάντινη μνήμη αλλά και ελλείψεις στη μουσική παιδεία του όσον αφορά κυρίως τη θεωρία της αρμονίας και της αντίστιξης, συσπείρωσε γύρω του τους πιο ταλαντούχους μουσικούς της εποχής του, τον Ρίμσι Κόρσκακοφ, τον Μποροντίν, τον Σεζάρ Κιουί και τον Μουσόργσκι, με σκοπό την καινοτομία αλλά και την διαμόρφωση ενός Ρώσικου μετώπου στα μουσικά πράγματα. Ο Μπαλάκιρεφ ήταν άσος στον αυτοσχεδιασμό, δημιουργικός αλλά και υπερβολικά σχολαστικός. Πολλές από τις ιδέες του τις οικειοποιήθηκαν οι άλλοι τέσσερις και κυρίως ο Κόρσακοφ, τη στιγμή που ο ίδιος πελαγοδρομούσε με τις συνθέσεις του. Τα έργα του όταν έφταναν ύστερα από χρόνια στο κοινό είχαν ήδη ξεπεραστεί στυλιστικά. Δεν συνέβη όμως το ίδιο και με το Ισλαμέι

Το Ισλαμέι, ανατολίτικη φαντασία (1869) συντέθηκε το 1869. Εκείνη την εποχή, ήταν σίγουρα το πιο δύσκολο κομμάτι του ρεπερτορίου, όπως αποδεικνύεται από αυτή την κόντα που δημιούργησε πολλά προβλήματα στον νεαρό Σκριάμπιν. Η ιδέα του Ισλαμέι γεννήθηκε σε ένα ταξίδι που έκανε ο συνθέτης στον Καύκασο. Στο μεταξύ είχε λήξει ο Καυκάσιος Πόλεμος και η Ρωσική Αυτοκρατορία προσάρτησε εδάφη που σήμερα είναι γνωστά ως Γεωργία, Αρμενία, Αζερμπαϊτζάν καθώς και τμήματα της Τουρκίας και του Ιράν. Σε αυτές τις περιοχές, ο Μπαλάκιρεφ άκουσε το θέμα που θα αποτελούσε την πεμπτουσία του αριστουργήματος. Γοητευμένος από τον οριενταλισμό ο Ρώσος συνθέτης πρωτοστατούσε στην εξιδανίκευση της ανατολίτικης κουλτούρας στις τέχνες: «Καθώς ενδιαφερόμουν τόσο για τη φωνητική μουσική της περιοχής γνώρισα έναν Κιρκάσιο πρίγκιπα, ο οποίος έπαιζε λαϊκά τραγούδια. Ένα από αυτά, που ονομαζόταν Ισλαμέι, μια χορευτική μελωδία, με μάγεψε και ενόψει του έργου που είχα στο μυαλό μου με πρωταγωνίστρια την σαγηνευτική Ταμάρα άρχισα να το διασκευάζω για πιάνο. Το δεύτερο θέμα μου το ενέπνευσε ένας Αρμένιος ηθοποιός που είναι πολύ γνωστός στους Τατάρους της Κριμαίας».

Η απαιτητική δεξιοτεχνία του Ισλαμέι δεν πρέπει να επισκιάζει το γοητευτικό Andantino espressivo (2ο θέμα) που για πρώτη φορά ο Μπαλάκιρεφ το άκουσε τραγουδισμένο από τον βαρύτονο Κονσταντίν ντε Λάζαρι στο σπίτι του Τσαϊκόφσκι το καλοκαίρι του 1869. Είκοσι χρόνια αργότερα, ο Ρίμσκι-Κόρσακοφ, χρησιμοποίησε το ίδιο θέμα στην 3η κίνηση (Andantino quasi allegretto) της Sehrazade του, όπου ένας Πρίγκιπας και μια Πριγκίπισσα της Sehrazade του, όπου ένας Πρίγκιπας και μια Πριγκίπισσα σκιαγραφούνται με όλο τους τον αισθησιασμό, σε μια νωχελική ατμόσφαιρα.