Τρία κλειδιά για να διαβάσετε τον Ντοστογιέφσκι

Ο Αντρέ Μάρκοβιτς είναι ένας διακεκριμμένος μεταφραστής της Ρωσικής λογοτεχνίας στα Γαλλικά. Η μετάφραση του συνολικού έργου του Ντοστογιέφσκι θεωρείται σήμερα ένα μείζον επίτευγμα με ιδιαίτερη σημασία τόσο για την περαιτέρω διάδοση των βιβλίων του Ρώσου συγγραφέα όσο και για την ερμηνεία τους.

Ο Μάρκοβτις μιλώντας σε τηλεοπτική εκπομπή για το βιβλίο, παρέθεσε τρία στοιχεία-κλεδιά για να διαβάσει κανείς τον Ντοστογιέσκι. Ο Γάλλος διευκρίνισε ότι ο Ντοστογιέφσκι γράφει κόντρα στους μυθιστορηματικούς κανόνες, που δημιούργησε η Γαλλική σχολή του 19ου αιώνα, λέγοντας συχνά πως «οι Γάλλοι γράφουν σαν μαρκήσιοι, εμείς ο Ρώσοι γράφουμε με το δικό μας τρόπο, με το πάθος να ξεχειλίζει, με μια γλώσσα όπου όλα αναμιγνύονται, και χωρίς καμία νόρμα παρά αυτές που δημιουργούμε εν δράσει.

Ο αναγνώστης επίσης πρέπει να έχει υπόψη του ότι στα έργα του Ντοστογιέφσκι δεν υπάρχει κάποιος που γράφει αλλά κάποιος που μιλά, και σε αυτή την δεδομένη προφορικότητα οι συντακτικοί κανόνες είναι διαφορετικοί, όπως και ο ρυθμός και η ανάσα και το ύφος. Κι αυτή η προφορικότητα έρχεται σε ρήξη με την δυτικοευρωπαϊκή παράδοση αλλά όχι και με την ρωσική, αφού πρώτος την εφήρμοσε ο Πούσκιν κι ύστερα από αυτόν ο Γκόγκολ. Από τη νέα δογματική του Ντοστογιέφσκι προκύπτει η καταστατική δήλωση: «Δεν υπάρχουν κανόνες πριν από μένα, εγώ τους βάζω τώρα». Από την ίδια δογματική προκύπτουν άλλωστε και οι επαναλήψεις και κάθε είδους αδεξιότητες που εντοπίζονται στα ντοστογιεφσκικά κείμενα. Πρόκειται για συνειδητή αδεξιότητα.

Το τρίτο στοιχείο αφορά την ποιητικότητα του Ντοστογιέφσκι, που ταυτίζεται με τη δομή των έργων του. Ο Ντοστογιέφσκι οικοδομεί τις αφηγήσεις του πάνω στο βασικό μοτίβο. Στην περίπτωση του Ηλίθιου, για παράδειγμα, όλα έχουν μια αιτιώδη συνάφεια, την επιληψία. Και πώς την περιγράφει; Σαν ένα μακρύ επεισόδιο στη διάρκεια του οποίου προηγείται ένα διάστημα ψυχολογικής πίεσης, μέσα στο οποίο επωάζονται πράγματα, κι εκεί η σύνταξη και το ύφος είναι βαριά και άναρχα, ώσπου έρχεται η στιγμή της έκρηξης, του αιφνιδιασμού, κάτι σαν μαχαιριά, που φέρνει το φως και την αρμονία στο κείμενο.