«Τροχαία εγκλήματα»

Πώς μπορούμε να έχουμε μια εικόνα για την ιστορία του αυτοκινήτου και της αυτοκίνησης, συν μια μικροϊστορία της σχέσης του αυτοκινήτου με τη λογοτεχνία και πιο ειδικά με το αστυνομικό μυθιστόρημα - και όλα αυτά σαν στιγμιότυπα της νεωτερικότητας, με 19+1 ιστορίες, όπου το αυτοκίνητο δεν είναι απλώς μέσο μεταφοράς αλλά και μηχανισμός αφήγησης, επιτάχυνσης, θανάτου και κοινωνικής μετάβασης; Την απάντηση θα δώσει το βιβλίο του Ηλία Καφάογλου (κριτικού λογοτεχνίας και μελετητή της ποπ κουλούρας, του συγκοινωνιακού δικτύου και του αυτοκινήτου) «Τροχαία εγκλήματα», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις 24 γράμματα.

Ο Καφάογλου θα υιοθετήσει μια πολυεστιακή οπτική: πραγματικά πρόσωπα, μυθοπλαστικοί ήρωες, ιστορικές φιγούρες, λαϊκοί θρύλοι, κινηματογραφικοί χαρακτήρες θα συνενωθούν σε ένα παλίμψηστο της αυτοκίνησης, σε έναν δοκιμιακό λόγο-κολάζ, όπου η αφήγηση θα αναλάβει ρόλο κιβωτού μνήμης. Το αυτοκίνητο θα μετατραπεί έτσι σε πεδίο θέασης της Ιστορίας: από τους λήσταρχους Ρεντζαίους και τους αδελφούς Μπονό μέχρι τους Μπόνι και Κλάιντ και τον Μεσρίν, από τον Βενιζέλο του μεσοπολέμου έως τον Καρυωτάκη και τον Γιάννη Μαρή, από την Ευφροσύνη Βαμβακά (πρώτο θύμα τροχαίου στην Ελλάδα, 1907) ως τον στρατηγό Σαράφη και τον Ντε Γκωλ.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ο Καφάογλου θα ξεδιπλώσει υπογείως και μια ιστορία της παρανομίας: ληστείες, καταδιώξεις, πολιτικές δολοφονίες, λαθρεμπόριο, «πόλεμος της νικοτίνης», ακόμα και ο Μπάτμαν ή οΤζέιμς Μποντ, θα ενταχθούν εδώ. Το αυτοκίνητο αποδεικνύεται εξάλλου και ένα είδος μοιραίας μηχανής.

Η φράση του Καμύ «ο πιο παράλογος τρόπος να πεθάνει κανείς είναι σε δυστύχημα με αυτοκίνητο» διατρέχει άδηλα το βιβλίο και ο θάνατος στην άσφαλτο γίνεται μεταφορά της τυχαιότητας που διέπει τον 20ό αιώνα.

Ο Καφάογλου είναι σαν να μοντάρει υλικό από ιστορικά τεκμήρια, λαϊκές αφηγήσεις, κινηματογραφικές εικόνες, δημοσιογραφικά θραύσματα και λογοτεχνικές παραπομπές: μια δοκιμιακή πρόζα που κινείται ανάμεσα στο χρονικό και στο αφήγημα. Ας σημειώσουμε επίσης τις μικρές φράσεις, τις κοφτές μεταβάσεις και τις απότομες αλλαγές οπτικής με γλώσσα που είναι πιθανόν να απηχεί επιταχύνσεις, φρεναρίσματα και λοξοδρομήσεις. Υπό αυτή την έννοια, το βιβλίο συζητάει και για τις μεσοπολεμικές πολιτικές διώξεις ή για τις μεταπολεμικές μεταμορφώσεις της Αθήνας, που προβάλλεται ως αστικό εργαστήριο όπου η αυτοκίνηση διαμορφώνει κοινωνικές σχέσεις, ταξικές εντάσεις, ακόμα και πολιτικές συγκρούσεις.

Τι σημαίνει να κινούμαστε μέσα σε μια μηχανή που μπορεί να σκοτώσει; Πώς η ταχύτητα μεταβάλλει την αντίληψη του χώρου και του χρόνου; Πώς η αυτοκίνηση παράγει νέες μορφές βίας; Ο Καφάογλου δεν δίνει απαντήσεις· αφήνει τον αναγνώστη να τις ψάξει, μεταξύ άλλων, στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία και στο αστυνομικό μυθιστόρημα. Σκέφτομαι εν προκειμένω συγγραφείς που επιδιώκουν μια χαρτογράφηση του νεοελληνικού πολιτισμού (τον Γιάννη Σκαρίμπα και τον Νίκο Μπακόλα, επί παραδείγματι, ή τον Δημήτρη Χατζή σε ορισμένα κείμενά του) με τη διαφορά πως στην περίπτωση του Καφλαογλου κυριαρχεί σαφώς η λογική του αρχείου και το κάθε άλλο παρά σχολαστικό ξεψάχνισμά του. Το βιβλίο αποτελεί μια ευφυή, πολυφωνική και επιδέξια τοιχογραφία της νεωτερικότητας μέσα από το πρίσμα της αυτοκίνησης. Σπάνιο δείγμα για τα καθ’ μας δεδομένα, πολλώ δε μάλλον που συνοδεύεται από πυκνότητα καίριων αναφορών, από λεπτή ειρωνεία, όπως και από ευχέρεια συνδυασμού του ιδιωτικού με το ιστορικό.

Πηγή ΑΠΕ-ΜΠΕ (Β. Χατζηβασιλείου)