«Ο καιρός των κρυστάλλων»

Τι ακριβώς είναι το μυθιστόρημα της Ελένης Στελλάτου «Ο καιρός των κρυστάλλων», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις; Με πλοκή που διαδραματίζεται μάλλον σε έναν ψυχρό πλην παραθαλάσσιο τόπο της Ευρώπης. Κάπου στις αρχές του 20ου αιώνα (τα ονόματα των ηρώων προδίδουν μολοντούτο μια λατινογενή μείξη ενώ το κλίμα και ο ιστορικός χρόνος συνάγονται από τις δυσμενείς καιρικές συνθήκες και από τις περιορισμένες τεχνολογικές δυνατότητες του καθημερινού περιβάλλοντος), η Στελλάτου θα ξετυλίξει την περιπέτεια και μαζί το δράμα μιας παράξενης επιδημίας, η οποία πρώτα μετατρέπει τους ανθρώπους σε κρυστάλλους και κατόπιν θρυμματίζει το σαν παγωμένο γυαλί κορμί τους μέχρι να το αφανίσει από προσώπου γης.

Μπορεί η επιδημία να παραπέμπει στη νωπή ακόμη παγκόσμια υγειονομική κρίση ή και στους πολύ πρόσφατους φόβους για έναν καινούργιο ιό, όμως η μυθιστορηματική αφήγηση αποφεύγει, όπως το είδαμε κιόλας, να εστιαστεί σε συγκεκριμένο τόπο και σε συγκεκριμένη εποχή, υιοθετώντας μια αόριστη, παλαιικού τύπου χρονική πατίνα, που μιλώντας μόνο για ένα σχετικά πρόσφατο παρελθόν, μοιάζει να θέλει να αναδείξει, πέρα από την παγκοσμιότητα, τη γενική, συμβολική διάσταση των ανθρωπίνων μακριά από την απτή κοινωνική, κοινωνιολογική, οικονομική και υγειονομική προβολή τους.

Κι αν πάμε στην επιστημονική φαντασία και στη δυστοπία; Σύμφωνοι, το μυθιστόρημα της Στελλάτου τσιμπάει κάτι από την επιστημονική φαντασία με την ανήκουστη επιδημία του και συνομιλεί σε ένα επίπεδο με τη δυστοπία εξαιτίας των σκηνών συλλογικής απώλειας και συλλογικού πένθους σε μια κλυδωνιζόμενη κοινωνία μα δεν φτάνει ποτέ σε έναν τεχνολογικό ορυμαγδό ή σε μια μαζική εξολόθρευση.

Μήπως εντούτοις η Στελλάτου έχει ως στόχο της να συσχετίσει την επιδημία με μια κρίση των κοινωνικών, των ηθικών, των θρησκευτικών και των πολιτισμικών αξιών, επικεντρώνοντας σε δυαδικές αντιθέσεις, όπως ο κόσμος των προκαταλήψεων και της μαγείας απέναντι στον κόσμο της επιστήμης και της λογικής διακρίβωσης, το βάρος της ευθύνης απέναντι στη δημαγωγία, η σημασία του ιερού και του μεταφυσικού απέναντι στο εγκόσμιο και στο πραγματικό και η προτεραιότητα του έρωτα απέναντι στην απειλή του θανάτου; Η συγγραφέας θα υποβάλει όντως, με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο, όλα τα προηγούμενα ερωτήματα πλην δεν θα τα απαντήσει ούτε με κορυφώσεις της αρνητικής αλληλεπίδρασης μεταξύ των αντίπαλων πόλων ούτε με μεγέθυνση της έντασης των διμερών συγκρούσεων.

Νομίζω πως εκείνο που πρωτίστως επιχειρεί η Στελλάτου, κι ας λάβουμε εν προκειμένω υπόψη τους ηθελημένα αργούς ρυθμούς ως προς την ανάπτυξη της ιστορίας της, είναι να αγγίξει καθορισμένα αφηγηματικά είδη, από το κοινωνικοπολιτικό μυθιστόρημα, την επιστημονική φαντασία, τη δυστοπία, τη μελλοντολογία και την εσχατολογία μέχρι και το μυθιστόρημα ηθικών διλημμάτων, χωρίς να εγκλωβιστεί στα στεγανά τους. Ο κεντρικός πρωταγωνιστής της, ο φαρμακοποιός Εμμανουέλ Περόν, είναι ο άνθρωπος που θα ανακαλύψει τη θεραπεία για την επιδημία, αλλά όχι και ο ήρωας που θα δικαιώσει το καλό, το κακό και τα ενδιάμεσά τους. Ορθολογιστής, έγκυρος και σεβαστός πλην και εκ των προτέρων απόβλητος και στιγματισμένος ως αλμπίνος, από τη μια σωτήρας και από την άλλη παγιδευμένος σε όνειρα καταγωγικού τραύματος, αδύναμος να στηριχτεί στον δικό του σωτήρα, τον έρωτα για τη Μαρία Λουΐζα, ριγμένος χωρίς βοήθεια σε ένα ναρκοπέδιο διλημμάτων σαν αυτά που είδαμε πρωτύτερα, θύμα εύκολο ή δύσκολο (δεν έχει σημασία) των ποικίλων εχθρών του, αποδέκτης της ρητής πραγματικότητας και θεατής των ανεξήγητων, υπερβατικών εικόνων ή ακροατής μιας μυστηριακής και διαφεύγουσας γλώσσας, δεν συνιστά δοχείο συγκερασμού των πάντων ή πομπό χρυσής ουδετερότητας. Είναι η επιτομή ή καλύτερα η συγγραφική μέθοδος της Στελλάτου για να συλλάβει και να αποτυπώσει την ανθρώπινη συνθήκη μέσα στις άπειρες περιπλοκές της, χωρίς έμμονες (κοινωνικές και καλλιτεχνικές) ιδέες και με έναν ποιητικό τρόπο όρασης χωρίς ετοιματζίδικο οπλισμό - πεντακάθαρο και διαφανή εντός της λαμπρής αφάνειάς του.

ΠΗΓΗ: ΑΠΕ-ΜΠΕ (Β. Χατζηβασιλείου)