«Λανθάνων Χώρος»

Η σύγχρονη μουσική δημιουργία και οι μετατοπίσεις που επιφέρει η Τεχνητή Νοημοσύνη στο πεδίο της σύνθεσης και της εκτέλεσης, βρέθηκαν στο επίκεντρο του φετινού, τρίτου κύκλου του εργαστηρίου των Εκπαιδευτικών και Κοινωνικών Δράσεων της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, «Λανθάνων Χώρος», ο οποίος κλείνει με την παρουσίαση των έργων επτά νέων συνθετών, στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ, στις 6 και 7 Μαΐου 2026.

Έργα για πιάνο, ακουστικά όργανα και ηλεκτρονικά μέσα, αναμένεται να δημιουργήσουν ένα πολυμορφικό ηχητικό τοπίο όπου η ζωντανή εκτέλεση θα σμίξει με την τεχνολογική επεξεργασία, τα διαδραστικά συστήματα και τον αυτοσχεδιασμό.

Οδηγοί στην όλη ερευνητική και καλλιτεχνική διαδικασία που διήρκεσε έξι μήνες και θα κορυφωθεί με τις δύο συναυλίες, ήταν ο αναπληρωτής καθηγητής του τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Παύλος Αντωνιάδης, και ο σκηνοθέτης Θέμελης Γλυνάτσης, οι οποίοι μίλησαν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για τη σχέση της Τεχνητής Νοημοσύνης με τη μουσική (και όχι μόνο) δημιουργία.

Η ΤΝ ως ένας «αντίπαλος» σε ένα δημιουργικό παιγνίδι

Για τον Παύλο Αντωνιάδη, η Τεχνητή Νοημοσύνη στον τομέα της μουσικής θα πρέπει να θεωρηθεί ως «ένα εργαλείο αιχμής με πρωτόγνωρα χαρακτηριστικά που αγγίζουν, αλλά ακόμη δεν ξεπερνούν, το όριο εννοιών που μέχρι πρότινος θεωρούνταν αποκλειστικά ανθρώπινα, όπως η καινοτομία, η έκπληξη, η αξία, η απροσδιοριστία».

«Υπερασπίζομαι μία αντίληψη της σύγχρονης δημιουργίας ως ρήξης με το παρελθόν, και επομένως και της ΤΝ ως οιονεί "αντιπάλου" στα πλαίσια του δημιουργικού παιχνιδιού - πιστεύω ότι μία τέτοια προσέγγιση εγκυμονεί εκπληκτικά αισθητικά αποτελέσματα. Θεωρώ ωστόσο ότι, τουλάχιστον στη μουσική, βρισκόμαστε ακόμη μακριά από μία πλήρως αυτόνομη και δημιουργική ΤΝ», εξήγησε, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Όσο για το τι σημαίνει η χρήση εφαρμογών, που δεν προϋποθέτουν απαραίτητα τη μουσική γνώση, για τα αποτελέσματα μίας τέτοιας «δημιουργικής» διαδικασίας, ο κ. Αντωνιάδης σημείωσε ότι η ΤΝ στη μουσική έχει ιστορία σχεδόν 70 χρόνων («το πρώτο έργο-δημιούργημα ηλεκτρονικού υπολογιστή, η Illiac Suite, εμφανίζεται ήδη το 1955-1957»), και ότι «θα ήταν κρίμα» να ταυτιστεί με αυτό το μικρό εύρος εφαρμογών, αγνοώντας προηγούμενες και σύγχρονες μορφές ΤΝ, όπου η μηχανή και ο άνθρωπος «υπεισέρχονται σε μία διαδικασία δυναμικής αλληλεπίδρασης και κριτικής ανταλλαγής, εξαιρετικά γόνιμης».

«Η ίδια η έννοια της ευφυίας και της γνωστικής ικανότητας περιλαμβάνει μορφές σωματικής αλληλεπίδρασης και συναισθηματικής εμπλοκής, από τις οποίες τα συστήματα που υποθετικά υποκαθιστούν τη μουσική γνώση, απέχουν παρασάγγας. Με άλλα λόγια, η μουσική γνώση είναι μία αργή, οργανική και βιωματική διαδικασία, η οποία δεν μπορεί να ταυτιστεί αποκλειστικά με τις στατιστικές πιθανοτικές κατανομές των μοντέλων ΤΝ, ούτε να κατακερματιστεί σε δεδομένα εισόδου που φέρουν εγγενείς περιορισμούς, ασχέτως αν μιλούμε για κυματομορφές, δεδομένα ελέγχου MIDI ή φασματογραφήματα», υπογράμμισε.

Από την πλευρά του, ο Θέμελης Γλυνάτσης εκτίμησε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι ένα πολύ σύγχρονο εργαλείο υπό διαμόρφωση, το οποίο έχει «τεράστιες δυνατότητες και πραγματικά εντυπωσιακές εφαρμογές».

«Έχει τη δυνατότητα να πυροδοτήσει την φαντασία ενός συνθέτη και ενός ακροατή, και να εμπλέξει το σώμα (πχ. μέσω σενσόρων) με μοναδικούς τρόπους. Όμως για μένα, παραμένει και θα παραμείνει ένα εργαλείο», ανέφερε μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

«Εάν μια σύνθεση προβάλει μόνο την "εργαλειότητά" του, δηλαδή η αισθητική του ταυτότητα επιστρέφει αποκλειστικά στη χρήση του εργαλείου, τότε μιλάμε για μια αμιγώς μηχανιστική αισθητική που πολύ φοβάμαι δεν έχει μέλλον. Καλώς ή κακώς, η αρχή και το τέλος ενός έργου τέχνης είναι η φαντασία, η οποία ενίοτε καταφέρνει και μετουσιώνει την εκάστοτε παράδοση, το εκάστοτε πολιτισμικό αρχείο, σε χειρονομία αποδόμησης της παράδοσης, και έτσι, να κάνει ένα βήμα μπροστά, εμπλέκοντας όμως την παράδοση σε μια αδιάκοπη κίνηση συσχέτισης, απόρριψης, εξέλιξης και ανάμνησης», πρόσθεσε.

Η «φούσκα» της οικονομικής διάστασης της ΤΝ

Ο Παύλος Αντωνιάδης έχει αναφερθεί παλαιότερα στο ότι υπάρχει ένα είδος «φούσκας», όσον αφορά τον δημόσιο λόγο για την Τεχνητή Νοημοσύνη και συνεχίζει να υποστηρίζει την εκτίμηση αυτή.

«Αναφέρομαι στο πώς ο δημόσιος λόγος απορροφά άκριτα την οικονομική διάσταση του ζητήματος, αυτή δηλαδή της πλαστής υπεραξίας των εταιρειών ΤΝ μέσω της δημιουργίας ψευδών προσδοκιών και hypes, που θα ακολουθηθούν νομοτελειακά από τη θραύση της φούσκας και την ενδόρρηξη των επενδύσεων, όσο και την συστηματική αγνόηση των εναλλακτικών μορφών ΤΝ, ιστορικών ή σύγχρονων, οι οποίες βασίζονται σε λίγα δεδομένα, μικρά μοντέλα, βιώσιμες αρχιτεκτονικές, ηθικές επεξεργασίες βασισμένες στο πνευματικό δικαίωμα των δεδομένων», εξήγησε.

Αν και παραδέχεται ότι ο «υπερτονισμός», από το 2022 και μετά, συγκεκριμένων μορφών ΤΝ, με τον εκδημοκρατισμό των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων και την έλευση του ChatGPT, ήταν «αναμενόμενος λόγω της καινοτομίας αυτών των συστημάτων», σημειώνει όμως ότι ήταν ταυτόχρονα «ύποπτα άμετρος», καθώς επισκιάζει τη δυνατότητα μίας «άλλης» Τεχνητής Νοημοσύνης: «πλουραλιστικής, ηθικής, βιώσιμης, και γνήσια αλληλεπιδραστικής με τον άνθρωπο, αναγκαστικά όμως λιγότερο κερδοφόρας για τις μεγάλες εταιρείες που κατέχουν το μονοπώλιο των ενεργοβόρων μοντέλων και των τεράστιων βάσεων δεδομένων» και όπως σημείωσε «παραμένουν αδιαφανείς όσον αφορά τα πρωτογενή τους υλικά».

Αποτέλεσμα μίας ρηξικέλευθης διαδικασίας

Το αποτέλεσμα του «Λανθάνοντα Χώρου» έρχεται ως αποτέλεσμα μίας ρηξικέλευθης διαδικασίας-πρότασης όσον αφορά την ΤΝ σήμερα, σύμφωνα με τον κ. Αντωνιάδη, και τα έργα των επτά συνθετών, όπως εξήγησε, επικαλούνται αυτήν την «άλλη» Τεχνητή Νοημοσύνη, «με φροντίδα τόσο για την ηθική διάσταση των πνευματικών δικαιωμάτων, όσο και για την οικολογική διάσταση - μικρά δεδομένα και μοντέλα που δεν καταναλώνουν την ενέργεια μιας πόλης για ένα τραγούδι».

«Μια "άλλη" ΤΝ που μας επιτρέπει να ονειρευόμαστε τόσο το παρελθόν όσο και το μέλλον, όχι αποκλειστικά σαν ανακύκλωση των γραμμένων και δεδομένων, αλλά σαν ex nihilo δημιουργία των άγραφων και άδοτων», ανέφερε ο κ. Αντωνιάδης.

Πιο συγκεκριμένα, τα εργαλεία ηθικής και βιώσιμης ΤΝ που προκρίθηκαν ήταν τέτοια που «αφ' ενός σέβονται τα πνευματικά δικαιώματα και τα βιομετρικά δεδομένα των στοιχείων εισόδου του ανθρώπου (input), αποζητώντας απόλυτη διαφάνεια όσον αφορά τα συστατικά του τελικού προϊόντος της μηχανής (output)· αφ' ετέρου φέρνουν στο προσκήνιο οικολογικά βιώσιμες αρχιτεκτονικές: μικρά μοντέλα, λίγα δεδομένα, συνδυασμό "ρηχής" και "βαθιάς" μάθησης».

Με το «γενετικό υλικό» της «'Αννα Μπολένα»

Στον λανθάνοντα χώρο -«latent space »-, όπως εξήγησε ο κ. Αντωνιάδης, «ο κόσμος συρρικνώνεται κωδικοποιούμενος σε παραμέτρους, μόνο και μόνο για να ανασυντεθεί εκ νέου από αυτές».

Καθοριστική υπήρξε η διαδικασία συλλογής αρχειακού υλικού από τις πρόβες της παραγωγής της όπερας «'Αννα Μπολένα» της ΕΛΣ, το οποίο αξιοποιήθηκε στη συνέχεια για την τροφοδότηση εργαλείων ΤΝ. Κατά τη διάρκεια του εκπαιδευτικού προγράμματος, οι συμμετέχοντες και οι συμμετέχουσες είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν πρόβες, δημιουργώντας το δικό τους ιδιότυπο πολυμεσικό «αρχείο» της παραγωγής --από ηχογραφήσεις, φωτογραφίες, βίντεο, συνεντεύξεις, κείμενα και σημειώσεις, οι οποίες, αναπόφευκτα, συμπεριλάμβαναν την αρχειακή αισθητική της παράστασης, αλλά και την αρχειακή αισθητική του ίδιου του έργου--, ενώ παράλληλα διαπραγματεύτηκαν ζητήματα αυθεντικότητας και ιστορικότητας.

«Οι επτά δημιουργοί παρακολούθησαν ένα crash course για την Τεχνητή Νοημοσύνη στη μουσική, εξοικειώθηκαν με νέα τεχνολογικά εργαλεία και νέες ιδέες, μεταμορφώθηκαν σε εθνογράφους που συνέλεξαν πολυαισθητηριακά δεδομένα από τις πρόβες της όπερας "'Αννα Μπολένα" του Γκαετάνο Ντονιτσέτι σε σκηνοθεσία Θέμελη Γλυνάτση, για να συνθέσουν τα επτά πρωτότυπα έργα που φέρουν το γενετικό υλικό αυτών των προβών», ανέφερε ο κ. Αντωνιάδης, ο οποίος μάλιστα θα ερμηνεύσει τα έργα στις δύο συναυλίες του Μαΐου.

«Βάλαμε τους συμμετέχοντες σε μια συνθήκη "αρχείου-μέσα-στο-αρχείο", να γίνουν δηλαδή οι ίδιοι οργανικό και ενεργό κομμάτι αυτής την αδιάκοπης επεξεργασίας του παρελθόντος», τόνισε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ από την πλευρά του ο Θέμελης Γλυνάτσης.

«Καθότι η παράσταση της "Μπολένα" βασίστηκε σχεδόν εξ' ολοκλήρου στην έννοια του αρχείου, και τον τρόπο με τον οποίο το παρελθόν "εγκιβωτίζεται" ώστε να ελεγχθεί, σκεφτήκαμε πως αντί να βάλουμε τους συμμετέχοντες σε μια πιο "παραδοσιακή" διαδικασία αρχειακής έρευνας, να τους δώσουμε την ευκαιρία να κάνουμε "μελέτη πεδίου", σαν ανθρωπολόγοι, όπου το πεδίο είναι οι πρόβες της "Μπολένα"», εξήγησε.

Αξίζει να σημειωθεί, ότι οι δημιουργοί --Γιώργος Ανδριώτης, 'Αρτεμις Βαβάτσικα, Γιώργος Θεοφάνους, Μυρτώ Μαρή, Πηνελόπη Μπεκιάρη, Δημήτρης Πατσαρός και Ελένη-Μιχαέλα Σφετσιώρη-- έχουν επαγγελματικά προφίλ που κυμαίνονται από την σύνθεση, την εκτέλεση και τον αυτοσχεδιασμό ως τη μουσική παραγωγή και το μουσικό θέατρο και τα έργα τους κινούνται μέσα σε ένα φάσμα αισθητικών και εννοιολογικών κατευθύνσεων, αναδεικνύοντας διαφορετικές προσεγγίσεις στη σχέση ανθρώπου, μνήμης και τεχνολογίας.

Επιπλέον, όπως αναφέρεται στο σχετικό δελτίο Τύπου, η έννοια της μνήμης και του αρχείου διατρέχει μεγάλο μέρος των συνθέσεων: «ιστορικά και μουσικά ίχνη μετασχηματίζονται σε ρευστά ηχητικά πεδία, όπου η φωνή, το σώμα και τα ψηφιακά μέσα συνυπάρχουν σε μια συνεχή διαδικασία ανασύνθεσης».

Ταυτότητα δράσης

Εκπαιδευτικές & Κοινωνικές Δράσεις Εθνικής Λυρικής Σκηνής

«Ο Λανθάνων Χώρος παρουσιάζει τα έργα επτά νέων συνθετών»

6, 7 Μαΐου 2026

Ώρα έναρξης: 20:30

Εναλλακτική Σκηνή Εθνικής Λυρικής Σκηνής - ΚΠΙΣΝ

Σχεδιασμός, υλοποίηση: Παύλος Αντωνιάδης

Επιστημονικός συνεργάτης: Θέμελης Γλυνάτσης

Συνθέτες: Γιώργος Ανδριώτης, 'Αρτεμις Βαβάτσικα, Γιώργος Θεοφάνους, Μυρτώ Μαρή, Πηνελόπη Μπεκιάρη, Δημήτρης Πατσαρός, Ελένη-Μιχαέλα Σφετσιώρη

Είσοδος ελεύθερη με δελτία εισόδου αποκλειστικά μέσω ticketservices.gr .

To εργαστήριο υλοποιήθηκε σε συνεργασία με το Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων