Όσα μας είπε ο Τολστόι για τον θάνατο

Ο Λέων Τολστόι είναι ίσως ο κορυφαίος μυθιστοριογράφος όλων των εποχών. Με τρία πραγματικά αριστουργήματα -Άννα Καρένινα, Πόλεμος και Ειρήνη, Ο θάνατος του Ιβάν Ίλιτς- πάτησε στην κορυφή της αθανασίας. Μεταξύ των άλλων του οφείλουμε κι όσα μας είπε για τον θάνατο, αυτό το ανεξήγητο μυστήριο για το οποίο σπαζοκεφαλιάζουν χιλιετίες τώρα οι σοφοί του κόσμου.

Στην πραγματικότητα όσα γνωρίζουμε για τον θάνατο τα αντλούμε από το έργο του μεγάλου Ρώσου. Υπάρχουν δύο εμβληματικές σκηνές, η μία στην Άννα Καρένινα, η άλλη στον Ιβάν Ίλιτς, στις οποίες ο Τολστόι εμβαθύνει όσο κανείς άλλος στην απαγορευμένη ζώνη του τέλους. Από τη μια είναι οι συγκλονιστικές σκέψεις που κάνει ο Λέβιν για τον θάνατο την ώρα που πεθαίνει ο αδερφός του. Από την άλλη η περιγραφή του νεκρού πια Ιβάν Ίλιτς. Στη πρώτη περίπτωση ο Τολστόι φιλοσοφεί με αφορμή το επίμαχο ζήτημα, στη δεύτερη το άψυχο σαρκίο του ήρωά του είναι ο ίδιος ο θάνατος όπως δεν μπόρεσε κανένας ζωγράφος ή γλύπτης να αποτυπώσει.

Η επιτυχία του Τολστόι είναι ότι πηγαίνει κατευθείαν στον θάνατο χωρίς καμία ηθική ή θρησκευτική διαμεσολάβηση, χωρίς καμία επίκληση θεού ή ανθρώπων. Ο Ρώσος αντιλαμβάνεται πριν από τον Χάιντεγκερ και τους υπαρξιστές το αναπαλοτρίωτο του προσωπικού θανάτου. Κανείς δεν μπορεί να αφαιρέσει από τον άλλο το θνήσκειν του, μας λέει ο γερμανός φιλόσοφος επηρεασμένος από όσα διαβάζει στον Θάνατο του Ιβάν Ίλιτς. Σύμφωνα με την Τολστοϊκή κληρονομιά, ο θάνατος είναι ένα προσωπικό δικαίωμα, ένα μακάβριο προνόμιο του καθενός, μια απελευθερωτική συνθήκη για όλους μας.