Ο Οδυσσέας του Τζόις κι ο Οδυσσέας του Νόλαν

Θα περίμενε κανείς πως καθώς περνούν οι αιώνες και οι εποχές διαδέχονται η μία την άλλη στην ολοένα εξελισσόμενη ανθρωπότητα, η τέχνη θα είχε με τη σειρά της μια ανάλογα ανοδική πορεία, θα κατακτούσαμε τουτέστιν συνεχώς υψηλότερες κορυφές στη γεωγραφία της ανθρώπινης δημιουργίας.

Τα πράγματα ωστόσο παίρνουν αντίστροφη πορεία και καθώς αλλάζουμε εποχές αφήνουμε πίσω μας τα μεγάλα έργα στη μουσική, στην τέχνη, στη λογοτεχνία. Είναι μάλλον απίθανο να ξαναδούμε στο μέλλον έναν Όμηρο, ένα Σαίξπηρ, ένα Μπετόβεν, ένα Ρέμπραντ ή έστω ένα Τολστόι.

Στο άχρονο τοπίο της λογοτεχνίας, για παράδειγμα, ένας ήρωας σαν τον Οδυσσέα δεν αναμένεται να ξεπεραστεί ποτέ, ακόμα και από εραλδικούς χαρακτήρες όπως ο Δον Κιχώτης ή ο Άμλετ. Στην καλύτερη περίπτωση, αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να παρωδήσουμε τον ομηρικό χαρακτήρα κι αυτό όμως απαιτεί μια ιδιοφυία όπως ο Τζόις, που αναγνωρίζοντας την υπεροχή του Ομηρικού βασιλιά, εμπνεύστηκε ένα μυθιστόρημα που όπως λέμε σήμερα, έβαλε τέρμα σε όλα τα άλλα μυθιστορήματα. Η λάμψη και η γοητεία του Οδυσσέα βέβαια δεν γίνεται να εξαντληθεί ούτε από ένα τέτοιο λογοτεχνικό αριστούργημα. Ο εκθαμβωτικός μοντερνισμός του Τζόις εγκιβώτισε μέσα στις σελίδες μια δουβλινέζικης μέρας όλη σχεδόν τη λογοτεχνία που αξίζει κανείς να γνωρίζει. Η ανακεφαλαίωση του λογοτεχνικού ύφους μιας ηγεμονεύουσας γλώσσας, όπως η αγγλική, είναι επίσης ένα κορυφαίο επίτευγμα του Ιρλανδού συγγραφέα.

Στις μέρες μας ο Οδυσσέας εξακολουθεί, όπως είναι φυσικό, να μας απασχολεί δημιουργικά. Ο Κρίστοφερ Νόλαν, ηχηρή φωνή της έβδομης τέχνης, εμπνεύστηκε με τη σειρά του μια φιλοδοξία ταινία επικών διαστάσεων ικανή να αναδιηγηθεί με όρους χολιγουντιανούς την θεμελιώδη περιπέτεια του δυτικού πολιτισμού. Τα δύο προσωπεία του Ομηρικού βασιλιά δεν είναι ασφαλώς συγκρίσιμα. Ο Τζόις επιχείρησε να δώσει ένα νέο προσανατολισμό στο μυθιστόρημα ως περιπέτεια του ύφους. Κατά μία έννοια στο έργο του ήρωες είναι οι λέξεις και όχι οι χαρακτήρες.

Ο Νόλαν, από την πλευρά του, αρκείται στην κινηματογραφική απόδοση ενός αρχέγονου μύθου, στην απεικόνιση ενός κόσμου που από μόνος του υπερβαίνει το ανθρώπινο μέτρο. Τα ενσταντανέ του ακολουθούν όσο γίνεται τα ομηρικά μονοπάτια, με λελογισμένες παρεμβάσεις και αποκλίσεις. Τα όρια και οι στόχοι του κινηματογράφου και της λογοτεχνίας ασφαλώς διαφέρουν. Ο κινηματογράφος θα διηγείται πάντοτε μια ιστορία που οργανικά τουλάχιστον δεν του ανήκει. Η λογοτεχνία και ειδικά το μυθιστόρημα δεν θα μπορούσε παρά μόνο να παρωδήσει αυτή την ιστορία, χρησιμοποιώντας την, όπως στην περίπτωση του Τζόις, ως αφορμή για ανανέωση του αφηγηματικού λόγου.