«Το Ψέμα»

Η Ζωρζ Σαρή (1923-2012) υπήρξε πρωτοπόρος στο πεδίο της παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας. Από το 1969, με την πρώτη της εμφάνιση, με το μυθιστόρημα Ο Θησαυρός της Βαγίας, έως τα ύστερα έργα της, όπως Το γαϊτανάκι (1991) και Κρίμα κι άδικο (1998), η Σαρή διαμόρφωσε ένα λογοτεχνικό σώμα που συνταιριάζει το βλέμμα του παιδιού με την κοινωνική ευθύνη, την αφήγηση περιπέτειας με την πολιτική μνήμη και την τρυφερότητα με τον πραγματικό κόσμο. Το πρόσφατο εικονογραφημένο μυθιστόρημα Το Ψέμα, από τις εκδόσεις Πατάκη, δεν υπενθυμίζει απλώς τη συγγραφική παραγωγή της Σαρή, αποτίνοντας φόρο τιμής, αλλά έρχεται να ρίξει καινούργιο φως και να ανασυστήσει τις αξίες επί των οποίων θεμελιώθηκε η λογοτεχνία της.

Η Σαρή δεν έγραψε ποτέ για παιδιά με την έννοια της μασημένης τροφής και της εξαπλούστευσης. Υιοθέτησε την αμεσότητα και την ορμή των παιδιών, τη φρεσκάδα και το αστραφτερό τους κριτήριο. Στα έργα της Τα γενέθλια (1977), Νινέτ (1989) και Οι νικητές (1983) η αλήθεια δεν εκπροσωπεί μια αφηρημένη αξία: αναλαμβάνει τον ρολό ενεργού πράξης, σχηματίζοντας χαρακτήρες, προσδιορίζοντας σχέσεις και αναδεικνύοντας το πνεύμα της κοινότητας. Η Σαρή αντιμετωπίζει το παιδί ως φυσικό και ζωντανό υποκείμενο, που καλείται να αναμετρηθεί με μια σειρά από κρίσιμα ζητήματα, όπως η αποκάλυψη ενός μυστικού, η αντιμετώπιση της απώλειας και η ανάγκη παραδοχής και αποδοχής της αλήθειας, ακόμα κι αν η αλήθεια αποδειχθεί επώδυνη.

Πρόκειται για μια γραμμή ευθύτητας στην οποία θα συναντήσουμε Το Ψέμα. Το βιβλίο αξιοποιεί την εικονογράφηση του Πονς Άλεξ Στεφανή όχι ως διακοσμητικό στοιχείο και ως μέθοδο εντυπωσιασμού μα με το να οργανώσει μια άλλου τύπου αφήγηση. Οι εικόνες σχολιάζουν, αντιπαραβάλλουν και τονίζουν όσα ο αφηγητής δεν μπορεί ή δεν θέλει να πει. Αυτή η διπλή γλώσσα (λεκτική και οπτική) παραπέμπει στην τεχνική της «διπλής ανάγνωσης» της Σαρή. Το παιδί θα παρακολουθήσει μια περιπέτεια και ο ενήλικος θα αποκωδικοποιήσει τον ηθικό, όχι, όμως και έναν ηθικολογικό ή στενά διδακτικό κανόνα.

Το κεντρικό μοτίβο του ψέματος είναι κάτι που γεννιέται από φόβο για απόρριψη ή από επιθυμία για αποδοχή. Να θυμηθούμε την Κόκκινη κλωστή δεμένη (1987), όπου η αλήθεια θα εξοικειώσει και θα συντονίσει τους πρωταγωνιστές με τον εαυτό τους. Στο Ψέμα, η αλήθεια θα μετατραπεί σε διαδικασία: το παιδί-ήρωας μαθαίνει ότι το να συμπορευτεί με την αλήθεια δεν απαιτεί μόνο τόλμη και εντιμότητα: ενισχύει επίσης το θάρρος και ανοίγει τον δρόμο της συμφιλίωσης με το εγώ μας και με τους άλλους.

Εκείνο το οποίο μας λέει η Σαρή είναι πως αν για να ενηλικιωθούμε χρειάζεται προηγουμένως να χάσουμε κάτι, τότε και η αλήθεια είναι αυτογνωσία, καθώς και συλλογικό έργο ή τεκμήριο ιστορικής μνήμης. Και η ίδια η αφήγηση, παρόλα αυτά, είναι πιθανόν να προσφέρει την απαλλαγή από το άγχος μαζί με ένα είδος λύτρωσης, που θα επιβεβαιώσει την ταυτότητα, θα προσδώσει σημασία στο βάρος της καταγωγής, αποφορτίζοντάς το από πιθανά αισθήματα ντροπής και ενοχής, και θα δυναμώσει την πίστη στη φαντασία και στην ελευθερία της, για μην πούμε πως θα εξηγήσει τη δύναμη φιλίας και της συγχώρεσης.

Σε μια εποχή κατά την oποία η παιδική λογοτεχνία συχνά καταφεύγει σε εύκολες συγκινήσεις ή σε διδακτισμό, Το Ψέμα επαναφέρει την εμπιστοσύνη της Σαρή προς τον νεαρό αναγνώστη. Το βιβλίο δεν έχει έτοιμες απαντήσεις για κανέναν - ούτε για τα παιδιά ούτε για τους μεγάλους. Η Σαρή, άλλωστε, δεν έλεγε πως «τα παιδιά καταλαβαίνουν περισσότερα απ’ όσα νομίζουμε»;

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ

Πηγή φωτογραφίας: Εκδόσεις Πατάκη